Gotyk (XII–XVI w.) to nie tylko ewolucja romanizmu, lecz prawdziwa rewolucja konstrukcyjna, która zastąpiła ciężkie ściany systemem podpór punktowych. Dzięki temu budowle zyskały lekkość i ogromne okna, a nadrzędnym celem architektury stało się światło. Narodzony w północnej Francji styl szybko opanował Europę dzięki sieciom klasztornym (głównie cystersom i zakonom żebraczym). Jego wizytówką stał się wertykalizm – dominacja linii pionowych, strzelistość i ogromne skale, które miały symbolizować dążenie duszy ku Bogu. Gotyk, obecny zarówno w katedrach, jak i architekturze świeckiej, stworzył spójny, paneuropejski język form, łączący mistykę barwnych witraży z inżynieryjną precyzją ostrołuków.
W historii architektury trudno wskazać jedną, „idealną” budowlę gotycką, która skupiałaby w sobie absolutnie wszystkie teoretyczne wyznaczniki tej epoki. Zamiast szukać nieistniejącego wzorca, posługujemy się pojęciem idiomu stylistycznego. Fundamentem, na którym opiera się tożsamość gotyku, są dwa kluczowe elementy występujące niemal powszechnie: ostrołukowy system konstrukcyjny oraz maswerk. Stanowią one kręgosłup stylu, bez którego trudno mówić o gotyckiej estetyce.
Większość kościołów gotyckich posiada plan w kształcie krzyża łacińskiego, w formie litery T. Składa się on z nawy głównej, transeptu (poprzecznej nawy) oraz prezbiterium (najczęściej w formie prostokąta) z apsydą lub zamknięciem wielobocznym. Charakterystyczną cechą gotyckiej architektury sakralnej są wysokie i smukłe proporcje. Kościoły były budowane na dużą skalę, a ich wnętrza często sięgały kilku kondygnacji, co dodawało wrażenia wzniosłości i monumentalności. Często posiadały wielopiętrowe wnętrza, z galeriami dla wiernych umieszczonymi na emporach na wyższych kondygnacjach. Wnętrza zdobiły wysokie, krzyżujące się ze sobą sklepienia żebrowe, które kierowały ciężar dachu na filary i łuki przyporowe, umożliwiając konstrukcję wyższych i bardziej otwartych naw. Konstrukcja opierała się na systemie łuków przyporowych, które prowadziły ciężar dachu do filarów, umożliwiając wyższe i bardziej otwarte wnętrza, a także pozwalały na umieszczenie dużej ilości okien, co wprowadzało do wnętrza dużą ilość światła. Budynki bogato zdobione, zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz, z licznymi rzeźbami, witrażami, maswerkami i detalami architektonicznymi. Wiele kościołów posiadało wieże i strzeliste iglice, które dodawały im wzniosłości i dominującej pozycji w krajobrazie miejskim. W niektórych gotyckich kościołach, szczególnie tych należących do zakonów, znajdował się chór zakonny, czyli wydzielona przestrzeń dla mnichów lub zakonnic, która mogła być oddzielona od reszty nawy kratami lub innymi elementami architektonicznymi.
Okno lancetowe to pojedynczy, wąski i wysoki, zakończony ostrołukiem, pozbawiony podziałów i maswerku otwór w ścianie. Ponieważ takie okno daje mało światła, często grupowano je w kilkuotworowe zespoły, wieńczono w dekoracji ściany wspólnym łukiem i taki zespół nazywano również oknem lancetowym. Dopóki jednak poszczególne otwory oddzielone są filarami o pełnej grubości ściany, taki zespół nie jest oknem lancetowym, ale grupą oddzielnych okien lancetowych. Takie zespołu okien lancetowych widoczne są na przykładzie z wczesnogotyckiego kościoła w Reilvaux. Jeśli otwór okna zostanie podzielony wyraźnie lżejszymi, nie mającymi funkcji nośnej, pionowymi przegrodami na otwory nazywane "światłami", to nawet jeśli te światła są bardzo wąskie, okno nie jest już oknem lancetowym (chociaż w mowie potocznej określeń takich używa się i będzie się używać).
Drobny gotycki detal dekoracyjny to najczęściej mniej lub bardziej stylizowane motywy roślinne. Najbardziej charakterystycznym detalem gotyku jest żabka/czołganka (crocket),stylizowany liść, przypominający z daleka wspinającą się żabkę lub jaszczurkę.Żabkami dekorowano gzymsy wimperg, zwieńczenia pinakli, łęki przyporowe, a więc elementy budowli dobrze widoczne w sylwecie budowli.
To rodzaj konstrukcji, która rozwinęła się w gotyku i umożliwiła wykonywanie sklepień o dużych rozpiętościach i na znacznych wysokościach. Jest to system, w którym ciężar sklepienia wspiera się na filarach we wnętrzu budowli i na przyporach na zewnątrz. System ten umożliwiał konstruowanie strzelistych budowli z dużymi oknami. Przypora to pionowy element konstrukcyjny przystawiony do ściany dla podparcia całej budowli oraz przejęcia na siebie ciężaru sklepień. Filar to mocna, pionowa podpora w przekroju kwadratowym lub wielobocznym. Przejmuje rozpór od sklepienia za pośrednictwem łęków przyporowych. Podpiera nawę główną. Czasami filar bywał wtopiony w ścianę budynku.
